Sau ba năm “nằm im thở khẽ”, các nhóm dân quân trung thành với Iran đang trỗi dậy khắp Trung Đông, tiếp sức cho Tehran đối đầu Mỹ – Israel.
Đòn tập kích bằng máy bay không người lái (UAV) khiến khói bốc lên nghi ngút tại một cơ sở dầu mỏ khổng lồ của Arab Saudi. Hai tàu chở khí đốt bốc cháy dữ dội tại một cảng của Ai Cập gần kênh đào Suez. Những quả cầu lửa bùng lên trên bầu trời Jordan khi tên lửa lao về phía căn cứ có quân nhân Mỹ đồn trú.
Những tuần gần đây, vòng xoáy chiến sự đã lan rộng ra hàng loạt mục tiêu trên khắp Trung Đông. Iran đang tận dụng sức mạnh từ các đồng minh trong Trục Kháng chiến với mục tiêu khiến cuộc chiến trở nên đắt đỏ nhất có thể với Tổng thống Donald Trump.
“Luật chơi của cuộc xung đột đã được viết lại, chúng tôi đang tạo ra những cục diện và nền tảng mới”, Mahdi Mohammadi, cố vấn cấp cao cho trưởng đoàn đàm phán Iran, viết trên mạng xã hội hồi đầu tuần. “Các mặt trận đang mở rộng theo nhiều hướng khác nhau trong khu vực. Một trục kháng chiến mới đang hình thành với những nhân tố mới”.
Iran cùng các lực lượng đồng minh trong Trục Kháng chiến của Iran từng hứng chịu tổn thất nặng nề sau chiến dịch quân sự quy mô lớn do Israel triển khai nhằm trả đũa Hamas hồi năm 2023. Họ chủ yếu “nằm im thở khẽ” suốt 3 năm qua, song những diễn biến gần đây cho thấy lực lượng này vẫn đủ sức tập hợp lại sức mạnh.
NY Times dẫn lời hai quan chức thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết trong đợt ngừng bắn kéo dài hai tuần hồi tháng 4, các tướng lĩnh Iran đã bí mật bàn thảo chiến lược với lực lượng dân quân ủy nhiệm về cách mở rộng chiến sự và gia tăng áp lực lên Mỹ.
Những chỉ huy cấp cao của đặc nhiệm Quds, lực lượng tinh nhuệ nhất trực thuộc IRGC chuyên hợp tác với các nhóm ủy nhiệm, đã tổ chức hàng loạt cuộc họp trực tuyến với lãnh đạo Hezbollah, Houthi cùng những nhóm vũ trang Shiite tại Iraq.
Các chỉ huy và cố vấn của Quds cũng hoạt động sát sao với những nhóm dân quân ngay tại thực địa, hỗ trợ lấp khoảng trống nhân sự của Hezbollah, đồng thời cắm chốt tại Iraq trong các căn cứ do dân quân Shiite điều hành.
“Chúng tôi đang chơi một ván cờ lớn, các lực lượng dân quân chính là những quân cờ của Tehran, cần được đi những nước cờ khôn khéo, đúng lúc, đúng chỗ để đạt hiệu quả tối đa”, Mehdi Rahmati, chuyên gia phân tích người Iran, nói.
Bên cạnh dội tên lửa và UAV vào những căn cứ quân sự có lực lượng Mỹ đồn trú, các cuộc tấn công đều được tính toán kỹ lưỡng nhằm tránh đối đầu trực tiếp với quân đội Mỹ hay Israel, điều có thể khiến Iran hứng chịu đòn đáp trả thảm khốc.
Afshon Ostovar, tác giả một cuốn sách về lịch sử Trung Đông thế kỷ 21, nhận định Iran huy động các lực lượng ủy nhiệm vì nhiều lý do. Quan trọng hơn cả, chiến lược này nhằm hạn chế xuất khẩu dầu từ khu vực, đẩy giá xăng ở Mỹ lên cao trước cuộc bầu cử giữa kỳ rất quan trọng đối với Tổng thống Trump và khiến các đồng minh của Mỹ trong khu vực bị sụt giảm đáng kể nguồn thu.
Khi xuất khẩu dầu qua eo biển Hormuz phần lớn bị phong tỏa, Arab Saudi đã chuyển phần lớn lượng dầu qua một đường ống chạy dọc vương quốc. Dầu sau đó được xuất đi từ một cảng ở biển Đỏ và đi qua Bab al-Mandab, eo biển hẹp ngăn cách Yemen với châu Phi.
Nhưng lực lượng Houthi ở Yemen, vốn phần lớn đứng ngoài cuộc sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran, đã tuyên bố sẽ ngăn chặn toàn bộ tàu thuyền Arab Saudi trên biển Đỏ và bắt đầu thực hiện các cuộc tấn công bằng tên lửa, UAV để thực thi lệnh phong tỏa này.
Một tuyến đường khác xa hơn nhiều sang châu Á, đi qua kênh đào Suez và Địa Trung Hải, tiếp tục bị đe dọa hôm 29/7 khi loạt UAV vô danh tấn công nhiều tàu chở dầu ở Ai Cập, mở ra một mặt trận mới. Iran bị cáo buộc có liên quan đến các cuộc tập kích song họ bác bỏ.
Hezbollah, lực lượng từng là đối tác hùng mạnh của Iran ngay sát sườn Israel, đang cảm thấy bị đe dọa trước thỏa thuận hòa bình giữa Israel với Lebanon do Mỹ làm trung gian hồi tháng 6, trong đó có mục tiêu giải giáp lực lượng dân quân này.
Nhóm đang nỗ lực phục hồi sau cuộc đối đầu với Israel, cuộc chiến đã khiến lãnh đạo lâu năm của Hezbollah thiệt mạng, đồng thời xóa sổ hàng chục chỉ huy cấp cao cùng hàng nghìn tay súng.
Iran đã hậu thuẫn nỗ lực này bằng cách phái các chỉ huy IRGC trực tiếp tham gia hội đồng lãnh đạo Hezbollah, theo chính phủ Lebanon và các nhà phân tích.
“Một trong những hệ quả ngoài dự tính của việc làm suy yếu bộ máy lãnh đạo Hezbollah là IRGC giờ đây lại nắm quyền kiểm soát và điều hành hoạt động của lực lượng này hiệu quả hơn”, Firas Maksad, giám đốc điều hành mảng Trung Đông và Bắc Phi thuộc công ty tư vấn rủi ro Eurasia Group, nhận xét.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Iraq, nơi các nhóm dân quân mọc lên như nấm sau chiến dịch tấn công của liên quân do Mỹ dẫn đầu nhằm vào nước này năm 2003. Theo lời kêu gọi từ Mỹ, Iraq đang dần sáp nhập các nhóm dân quân vào lực lượng vũ trang chính quy, nhưng một số nhóm nhỏ hơn vẫn chống đối.
Củng cố Hezbollah và các nhóm dân quân Iraq là cách Iran xoay chuyển áp lực từ Mỹ, Randa Slim, người đứng đầu chương trình Trung Đông thuộc Trung tâm Stimson, trụ sở Washington, nhận định. “Nhận thấy tầm ảnh hưởng bị thu hẹp, Iran đang khẳng định lại hiện diện và vị thế của mình tại khu vực”, bà nói.
Dù mỗi nhóm dân quân có mục đích riêng khi tham gia cuộc chiến, các nhà phân tích lưu ý họ vẫn có chung một mục tiêu là gây khó cho Washington để tạo đòn bẩy cho Tehran.
“Họ nhìn thấy thời cơ đã đến và đang dốc sức gia tăng áp lực”, Ostovar bình luận.
Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters, NY Times)